Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu (TCK 217/A)

Giriş

18.10.2022 tarihli Resmî Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe giren 7418 sayılı Basın Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 29. maddesi ile Türk Ceza Kanunu'na eklenen 217/A maddesi ile yeni bir suç düzenlenmiştir. Bu yazıda, suçun unsurlarına ilişkin detaylı bir inceleme yerine, tartışmalı veya ileride tartışma ihtimali yaratacağı düşünülen suça özgü unsur ve durumlar üzerinde durulacaktır.

1. Kanuni Düzenleme

Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma – Madde 217/A

(1) Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikıyla, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

(2) Fail, suçu gerçek kimliğini gizleyerek veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlemesi hâlinde, birinci fıkraya göre verilen ceza yarı oranında artırılır.

Madde gerekçesi incelendiğinde anlaşıldığı üzere, bu suç düzenlemesi ile dezenformasyon ile mücadele etmek amaçlanmıştır. İnternet altyapısının gelişmesi ile bugün insanların birbirleriyle süratli bir şekilde iletişim kurdukları, bilginin hızlı bir şekilde çok sayıda insana ulaştırılabildiği platformların kullanımı yaygın hale gelmiştir. Bu platformlar vasıtasıyla yalan, eksik ya da yanlış bilgi üretimiyle (dezenformasyon), kimi zaman ise gerçek bir bilginin yanlış, eksik ya da taraflı olarak verilmesiyle (misenformasyon) kamuoyu oluşturulmaya ya da oluşan kamuoyunun belirli yönlere doğru çekilmeye çalışıldığı görülmektedir.[1]

Bu aşamada bahsetmek gerekir ki; her ne kadar yasal düzenleme başlığı halkı yanıltıcı bilgiden bahsetmekte ise de madde metninde gerçeğe aykırı bilginin yayılmasının suçun hareketi sayıldığı görülmektedir. Yanıltıcı bilginin tamamen gerçeğe aykırı olması gerekmediği gibi tümüyle gerçek bir bilginin yanıltıcı maksatla kullanılması da mümkündür. Metindeki gerçeğe aykırı bilgi kavramı, madde başlığındaki yanıltıcı bilgi kavramını karşılamamaktadır. Madde gerekçesinde de gerçeğe aykırı bilgi kavramı açıklanmamıştır.

Söz gelimi bir tarafta gazetecilik faaliyeti kapsamında yapılan araştırmalarla elde edilen bilgiler ile ilgili kamu idaresi tarafından aynı konuda verilen bilgilerin örtüşmemesi durumu, gazeteci tarafından verilen bilgilerin doğrudan gerçeğe aykırı sayılmasına yetecek midir? Yoksa bu durumda savcılık tarafından bilginin gerçeğe aykırılığına ilişkin bir araştırma mı yapılacak, yoksa sadece ilgili idareden bilgi almakla mı yetinilecektir?

Yukarıda bahsi geçen 7418 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle internet haber platformları da Basın Kanunu kapsamına alınmıştır. Dolayısıyla bu platformlar üzerinden yürütülen haber verme faaliyeti gazetecilik faaliyeti olarak değerlendirilmiştir. Değişiklik neticesinde, Basın Kanunu'nun 12. maddesi ile gazetecilere verilen kaynağını açıklamama hakkı, bu platformlar üzerinden verilen haberleri yazan eser sahiplerini de kapsar hale gelmiştir. Ancak benzer bilgileri internet haber portalı ya da bu portalların sosyal medya hesapları dışında, şahsi hesaplarından paylaşan ve Basın Kanunu'na tabi olmayan kişiler için böyle bir düzenleme bulunmamaktadır.

Her ne kadar düzenlemede basın mensubu ile basın mensubu olmayan ayrımı yapılmamış ise de soruşturmalar bakımından izlenecek yol ve fail sayılacak kişiler farklılık arz etmektedir.

Basın Kanunu'nun 2. maddesinin (m) bendinde internet haber sitesi: "İnternet ortamında, belirli aralıklarla haber veya yorum niteliğinde yazılı, görsel veya işitsel içeriklerin sunumunu yapmak üzere kurulan ve işletilen süreli yayın" şeklinde tanımlanmıştır. Yine süreli yayının tanımı yapılırken de internet haber sitelerinin süreli yayınlardan sayıldığı belirtilmiştir. Bu yayınlar yoluyla işlenen suçlar bakımından temel ilke eser sahibinin sorumluluğu ise de; Basın Kanunu'nun 11. maddesi ile eser sahibinin belli olmaması veya yayım sırasında ceza ehliyetine sahip bulunmaması ya da yurt dışında bulunması nedeniyle Türkiye'de yargılanamaması veya verilecek cezanın eser sahibinin diğer bir suçtan dolayı kesin hükümle mahkûm olduğu cezaya etki etmemesi hallerinde; sorumlu müdür ve yayın yönetmeni, genel yayın yönetmeni, editör, basın danışmanı gibi sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkilinin sorumlu olacağı düzenlenmiştir.

Sosyal medyadaki gerçeğe aykırı bilgi üretiminin büyük bir kısmı anonim hesaplar tarafından yapılmakta, bu nedenle bazen eser sahiplerine ulaşılamamaktadır.

2. Aleniyet Unsuru

Suçun maddi unsuru olarak gerçeğe aykırı bilginin alenen yayılması gerekmektedir. Aleniyet, kalabalık sayıda kişinin fiile muttali olmasını mümkün kılan herhangi bir elverişli vasıtanın kullanılması halinde mevcut sayılır.[2] Aleniyet unsurunun gerçekleşebilmesi için belirli olmayan birçok kişi tarafından eylemin o an algılanabilecek durumda olması gerekmektedir.[3]

Konu ile ilgili Yargıtay kararlarında; "site bahçesi içerisinde", "herkese açık yargılama sırasında mahkeme salonunda", "camide", "karakol binasında", "acil servis kapısı önünde", "sokakta", "umuma açık yol üzerinde", "kahvehanede" suç işlenmesi durumunda aleniyetin varlığı kabul edilmiştir. Söz konusu yerlerin belirli olmayan birçok kişinin bulunduğu yerler olduğu, bu haliyle herkesin görme imkânı bulunan sosyal medya hesapları vasıtasıyla suçun işlenmesi durumunda da aleniyet unsurunun gerçekleşeceğini söylemek gerekmektedir.

Herkese açık halde olmayan, sadece hesap sahibi tarafından kabul edilen belirli sayıda kullanıcının takip edip içeriklerini görebileceği sosyal medya hesapları bakımından ise durum farklılık arz etmektedir. Nitekim Yargıtay; "sadece üye olanların girebileceği dernek lokalinde", "sınav salonunda", "okul dersliğinde", "cezaevi koğuşunda" işlenen suçlar bakımından aleniyetin gerçekleşmediğini kabul etmiştir.[4]

Sosyal medya hesaplarının takipçi sayısı binlerle ifade edilmektedir. Hesapların herkesin erişimine açık olup olmadığı, aleniyet unsurunun gerçekleşip gerçekleşmediğinin belirlenmesinde önem arz etmektedir. Binlerce takipçisi olan bu hesaplardan bazıları herkese açık hesaplar değildir. Bazı hesaplar ise zaman zaman tüm insanların erişimine açık haldeyken zaman zaman yalnızca takipçilerin erişimine açık halde tutulmaktadır. Hesabın, gerçeğe aykırı bilgi paylaşımı yapıldıktan bir süre sonra herkese açık hale getirilmesi ihtimali de olup bu durumda aleniyetin, bilginin herkesin ulaşımına açık hale gelmesiyle gerçekleştiği; aksi takdirde aleniyet unsurunun gerçekleşmediği kabul edilmelidir. Nitekim Yargıtay hakaret suçu ile ilgili verdiği bir kararında aleniyetin "hakaret eyleminin herkesin duyabileceği, görebileceği ve sayısı belli olmayan birden fazla kişiler tarafından algılanabilir olması" anlamına geldiğini belirtmiştir.[5]

Herkesin erişimine açık olmayan hesaplar tarafından üretilen gerçeğe aykırı bilginin, suçun diğer unsurlarını karşılayacak şekilde herkesin erişimine açık başka bir hesap tarafından paylaşılması durumunda ise, yine aleniyet unsuru nedeniyle yalnızca bilgiyi herkese açık hesabında paylaşanın eylemi suç oluşturacaktır.

3. Kamu Barışını Bozmaya Elverişlilik

Düzenlenen suç somut tehlike suçu olduğu için fiilin ne şekilde kamu barışını bozmaya elverişli kabul edileceği, kamu barışına karşı işlenen diğer suçlarda olduğu gibi tartışma konusudur. Gerçeğe aykırı bilginin paylaşımı objektif olarak değerlendirildiğinde kamu barışını bozmaya elverişli ise, kamu barışının bozulup bozulmadığına bakılmaksızın suç oluşacaktır. Başka bir ifadeyle kamu barışını bozmaya elverişlilik objektif cezalandırma şartıdır.[6]

Kamu barışının bozulma tehlikesiyle karşı karşıya kalındığının tespiti noktasında ölçüt koymanın zorluğu, bu alandaki takdir marjını da genişletmektedir. Yargıtay bir kararında, herkese açık internet hesabında dini değerlere ilişkin aşağılayıcı ifadelere yer veren sanığın TCK'nın 216/3. maddesi uyarınca cezalandırılmasına karar vermiş ise de, kamu barışını bozmaya elverişlilik bulunmadığından suçun oluşmadığına dair karşı oy yazısı dikkat çekicidir. Kararın karşı oy yazısında; suç ile sınırlandırılması amaçlananın salt düşüncenin ifadesinden öte, kamu güvenliği açısından açık ve yakın şekilde zarar neticesi ortaya çıkaracak bir fiile ilişkin tehlikeye sebebiyet verilmesi olduğu, sanığın eylemine karşı sosyal ve yazılı medyada bazı tartışmalar yaşanmasını kamu barışını bozmaya elverişli kabul etmenin "toplumun bilgi sahibi olmasını ve ilerlemesini sağlayan her tartışmayı suç haline getirmek" anlamına geleceği gerekçesiyle objektif cezalandırma şartının gerçekleşmediği savunulmuştur.[7]

Sosyal medya kullanımının yaygınlığı ve yoğunluğu düşünüldüğünde, bu platformların açık forumlara dönüştüğü, platformlar üzerinden her gün sayısız konuda sayısız fikir beyan edildiği yadsınamaz bir gerçektir. Hal böyleyken rahatsız edici, ilgi çekici bir ifadenin salt tartışma ve öfke meydana getirmesinin tek başına kamu barışını bozmaya elverişlilik sayılması, her tartışmayı suç haline getirebilecek bir ölçüte dönüşebilecektir.

4. Bilginin Gerçekliğinde Hata

Gerçeğe aykırı bilginin, gerçek olmadığı kanıtlanabilir bilgi olarak anlaşılması gerekir. Bilginin niteliği ve nasıl üretildiği, aldatma kabiliyetinin bulunup bulunmaması; hem suç için gerekli olan halk arasında endişe, korku veya panik yaratma saikının olup olmadığı noktasında, hem de bilginin gerçekliği hususundaki hatanın niteliği bakımından önemli bir rol oynamaktadır.

Dezenformasyonun yaygın bir sorun haline gelmesiyle doğrulama platformları önemli hale gelmiştir. Türkiye'de faaliyet gösteren teyit.org sitesi, internet üzerinden yayılan bilgilerin gerçek olup olmadıklarına ilişkin araştırma yürüterek sonuçlarını yine internet üzerinden takipçileri ile paylaşmaktadır. Platform 2017 ve 2018 yıllarında Suriyeli mülteciler hakkında yapılmış birçok yalan haber tespit etmiştir. Bu haberler arasında "Suriyelilere maaş bağlandığı", "Suriyelilere vatandaşlık verildiği", "Suriyelilerin istedikleri üniversiteye hiçbir koşul olmadan girdikleri" gibi, bazı gazete yazarları tarafından şahsi Twitter hesaplarından paylaşılan haberler dahi vardır. Söz konusu haberler Suriyeli mültecilere bazı ayrıcalıklar verildiği ya da mültecilerin toplum için tehlike arz ettiğine yönelik iddialar içermektedir. Bu bilgilerin salt üretilmesi dahi, üretenlerde halk arasında endişe ve panik yaratma saikının varlığına delil teşkil etmektedir. Diğer taraftan bu bilgileri kaynağından alıp kendi hesaplarında paylaşan kişilerin durumu ise başka bir meseledir.

Uydurma haberler yoluyla gerçeğe aykırı bilgi paylaşımı yapanların manipüle etme amaçlı delil üretmeleri, haberleri daha da inandırıcı hale getirmektedir. Örneğin; Suriyelilerin vatandaşlık için kuyruğa girdiği iddiasıyla paylaşılan fotoğrafın, gerçekte Nüfus Müdürlüğü önünde yardım kuruluşlarından destek alabilmek adına adres bildiriminde bulunmak için bekleyen mültecileri gösterdiği anlaşılmıştır. Yine Suriyeli bir mültecinin bir doktoru dövdüğü iddiasıyla paylaşılan videonun aslında Rusya'da gerçekleşen bir olaya ait görüntülerden ibaret olduğu tespit edilmiştir. Aynı video Fransa ve İspanya'da da mültecileri hedef göstermek amacıyla kullanılmıştır.[8] Bu haberler, üreten kişiler dışında milyonlarca kişi tarafından izlenmekte, yorumlanmakta ve paylaşılmaktadır. Paylaşımı yapanlar bakımından gerçeğe aykırı bilginin varlığında hataya düşüldüğünü söylemek yerinde olacaktır.

Sosyal medya kullanıcılarının yaptıkları paylaşımlar gazeteciler tarafından da haber kaynağı olarak kullanılmaktadır. Bu durum, paylaşılan gerçeğe aykırı bilginin habere dönüşmesi ile dezenformasyonun etkisini güçlendirmekte, başka bir boyuta taşımaktadır. Teyide muhtaç bilginin teyidi ile ilgili gerekli araştırmayı yapmadan haber yapan gazetecinin, bilginin gerçeğe aykırılığında hataya düştüğü söylenemez. Ancak burada hata olmasa da saik bakımından suçun oluştuğunu söylemek de güçtür. İnternet gazetelerinin büyük bir kısmı çoğu zaman "clickbait" denilen tık tuzağı haberler yapmakta, popüler konularda sansasyonel haber ve haber başlıkları paylaşmaktadır. Burada reklam geliri elde etmek amacıyla insanların gerçek dışı da olsa haber sayfalarını açmaları amaçlanmaktadır. Suçun kanuni tanımındaki saik burada yoktur. Çoğu bilgi popüler olduğu ve halihazırda ilgi uyandırdığı için bu haber sitelerince paylaşılmaktadır. Dezenformasyonu çığ haline getiren bu tehlikenin bertarafı için başkaca düzenlemelere ihtiyaç olduğu düşüncesindeyim.

Öte yandan bu suçla ilgili yapılacak soruşturma ve kovuşturmalarda bilginin gerçeğe aykırılığının nasıl tespit edileceği de muğlaktır. Savcılık tarafından ilgili idareden bilgi almakla mı yetinilecek, yoksa bilginin doğru olup olmadığı ile ilgili kapsamlı bir araştırma mı yapılacaktır? Her iki durum da haklı olarak gerçeğin tayininin kurumsallaştırılması nedeniyle eleştirilmektedir.[9]

Bazen söz konusu bilginin gerçekliği hususunda başka bir soruşturma ve kovuşturmanın mevcut olması da gündeme gelebilecektir. Söz gelimi, bir mültecinin yukarıda bahsi geçen yalan haberlerden biri nedeniyle gözaltına alındığını, hakkında kamu görevlisini yaraladığı gerekçesiyle iddianame düzenlendiğini, fakat yargılama neticesinde delil yetersizliği nedeniyle mültecinin beraat ettiğini ve kararın kesinleştiğini varsayalım. Bu halde verilen hükümden bilginin gerçek dışı olduğu değil, gerçek olduğunun ispat edilemediği anlaşılabilir. Farklı suçlar nedeniyle aynı fiil hakkında soruşturma yapan birden fazla savcılık olması da gündeme gelebilir. O halde bu konuda haber veya paylaşım yapan kişilerin olası yargılamalarında, haber konusu suça ilişkin soruşturma ya da yargılamaların bekletici mesele yapılması da gündeme gelebilecektir.

5. Sonuç

Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçunun her bir unsuru bakımından belirlilik ilkesine uygun olmayan şekilde düzenlendiği açıktır. Söz konusu suç, kamu barışına karşı işlenen suçlar başlığı altında düzenlenen suçlardan temelde gerçeğe aykırı bilgi kavramı ile ayrılmaktadır. Suçun bu unsurunu belirleyecek kriterler bakımından uygulamanın gelişeceği yön yegâne belirleyici olacaktır. Bu durum ise ceza hukukunun temel prensipleriyle bağdaşmamaktadır.

Toplumu ilgilendiren olaylarda ilgili idarelerin paylaştığı verilerin inandırıcı bulunmaması, bilimsel yöntemlerle eleştirilmesi ve başka veriler ortaya atılması gibi durumlarda hangi bilginin gerçek olduğuna yönelik belirleme yapmak oldukça zordur. Bu zorluğun aşılmaması ve kolaya kaçılması halinde, insanların ifade özgürlüklerinin özüne dokunulması suretiyle tartışma ortamının yok edilmesi söz konusu olabilecektir. Bu nedenle gerçeğe aykırı bilginin, aksi objektif verilerle ispatlanabilir bilgi olduğu, bu ispat yükünün ise iddia makamına ait olduğu unutulmamalıdır.

Suçun niteliği itibarıyla aynı konuda binlerce kişi tarafından çok kısa sürede işlenmesi mümkün olacaktır. Temelde yalan söylemenin suç haline getirilmesinin usul hukuku bakımından böyle kaçınılmaz bir sonucu olmakta; bu da her bir dosyaya ayrılan vakti azaltarak yargılamanın kalitesini etkileme ya da yargılama sürelerini uzatma potansiyeli taşımaktadır.

Dipnotlar

[1] Nurhan Kavaklı, "Yalan Haberle Mücadele ve İnternet Teyit/Doğrulama Platformları", Erciyes İletişim Dergisi, C. 6, No: 1, 2019, s. 663-682.
[2] Sahir Erman, Hakaret ve Sövme Suçları, 2. Baskı, İstanbul, 1989, s. 207 vd.
[3] Mehmet Emin Artuk, Ahmet Gökcen, A. Caner Yenidünya, Ceza Hukuku Özel Hükümler, 13. Baskı, Ankara, 2013, s. 732.
[4] Mehmet Emin Artuk, Mehmet Emin Alşahin, "Dini Değerleri Aşağılama Suçu (TCK m. 216/3)", Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 20, No: 1, 2014, s. 989-1012.
[5] Yargıtay 4. CD, 22.03.2021 tarih ve 21083/10067 sayılı karar.
[6] Artuk, Alşahin, a.g.m., s. 989-1012.
[7] Yargıtay 8. CD, 03.10.2019 tarih ve 10194/11813 sayılı karar; 12.10.2015 tarih ve 35434/22535 sayılı karar.
[8] Oğuzhan Taş, Tuğba Taş, "Post-Hakikat Çağında Sosyal Medyada Yalan Haber ve Suriyeli Mülteciler Sorunu", Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, No: 29, 2018, s. 183-208.
[9] Ersan Şen, Mehmet Vedat Ervan, Cem Serdar, "Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu", sen.av.tr.

Kaynakça

Artuk, Mehmet Emin; Alşahin, Mehmet Emin: "Dini Değerleri Aşağılama Suçu (TCK m. 216/3)", Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 20, No: 1, 2014, s. 989-1012.
Artuk, Mehmet Emin; Gökcen, Ahmet; Yenidünya, A. Caner: Ceza Hukuku Özel Hükümler, 13. Baskı, Ankara, 2013.
Erman, Sahir: Hakaret ve Sövme Suçları, 2. Baskı, İstanbul, 1989.
Şen, Ersan; Ervan, Mehmet Vedat; Serdar, Cem: "Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu", sen.av.tr.
Uçar, Jindar: "İnternet Ortamında İfade ve Basın Özgürlüğü", İstanbul Aydın Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 7, No: 2, 2021, s. 349-381.
Kavaklı, Nurhan: "Yalan Haberle Mücadele ve İnternet Teyit/Doğrulama Platformları", Erciyes İletişim Dergisi, C. 6, No: 1, 2019, s. 663-682.
Taş, Oğuzhan; Taş, Tuğba: "Post-Hakikat Çağında Sosyal Medyada Yalan Haber ve Suriyeli Mülteciler Sorunu", Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, No: 29, 2018, s. 183-208.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş niteliği taşımaz. Her uyuşmazlık kendi koşullarında değerlendirilmelidir.